Ekolojik Niş Nedir?

Ekosistemlerin yapı ve fonksiyonları üzerinde her bir canlının görevi ve rolü bulunmaktadır. Bu rol ekolojik niş adını almaktadır. Ekolojik niş, sağlık, beslenme, üreme vb. yaşamsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesinde etki eden fiziksel, kimyasal ve biyolojik faktörleri kapsamaktadır. Biyotik türlerin fiziksel çevresine ait nem, sıcaklık, ışık, hava, toprak vb. faktörler ekolojik niş üzerinde etkiye sahiptir. Ayrıca besin zinciri piramidinde yer alan üretici, tüketici ve ayrıştırıcı gruplar da etkilidir. Ekolojik niş üzerinde direkt/dolaylı etkiye sahip olan sınırsız sayıda faktör mevcuttur.

Genel anlamda ekolojik niş adaptasyon ve hayatta kalma faaliyetleri sonucu belirlenmektedir. Dünya üzerinde çeşitli bölgelerde yayılmış olan ayrı türler, benzer veya aynı ekolojik nişi üstlenebilmektedir. Çayır kaplı alanlarda beslenen herbivor nişleri ve fonksiyonları; Kuzey Amerika’da sığır ve bizon, Avustralya’da kanguru tarafından sergilenmektedir.

Ekolojik nişlerin bilinmesi ekosisteme etki eden yeni bir faktörün neden olacağı tüm sonuçların tahmin edilmesini sağlamaktadır. Nükleer santral, çevre kirliliği vb. nedenler ile kirlenmiş su kaynaklarına dahil olacak bir canlının meydana getireceği etkilerin bilinmesi avantaj yaratmaktadır.

Canlıların ekolojik nişleri potansiyel ve gerçekleşen olmak üzere incelenmektedir. Sınırlandırıcı faktörler ve rekabet ortamı mevcudiyeti yok ise potansiyel ekolojik niş gözükmektedir. Ancak ekosistemlerde var olan rekabet ortamı potansiyel nişin oluşmasını engellemektedir. Bu durum sonucunda gerçekleşen niş ortaya çıkmaktadır.

Belirli nedenlerden dolayı belirli türler yer değiştirmeye zorlanmakta ve yeni ortama adaptasyon sağlayanlar yaşamsal faaliyetlerini sürdürmektedir. Ancak bir popülasyonda birden fazla farklı tür aynı nişi işgal edememektedir. İki veya daha fazla türün birbirine yüksek benzerlik göstermesi halinde ekolojik nişler çakışma göstermektedir.

Bu durumda aynı ekolojik nişe sahip olan türlerin rekabeti sonucu türleri ortadan kaldırılabilen bir tür baskın hale gelmektedir. Paramesium aurelia ve Paramesium caudatum kullanılmak üzere iki protoza ayrı ve aynı besiyerlerde yetiştirilmiştir. Yaşamsal faaliyetler için gerek duyulan ihtiyaçları ve üreme hızları aynı olan bu türler aynı besiyere alındıklarında Paramesium caudatum bir süre sonra yok olmuştur. Bunun nedeni Paramesium aurelia protozasının daha hızlı besin tüketmesidir.

Besin, alan vb. rekabetler daima iki türün birinin yaşamsal faaliyetlerinin sona ermesi veya göç etmesi ile sonuçlanmaktadır.

Çevreye ve ortama adaptasyon sağlayan genetik özelliklerin, mutual ilişki oluşturacak şekilde gelişmesi birlikte adaptasyon durumunu ortaya çıkarmaktadır. Böylece ekolojik nişleri çakışma göstermemekte ve simbiyoz mümkün hale gelmektedir. Bir veya birden fazla türün mutual ilişki ve ortak yaşama biçimidir. Ortaklık bir türe zarar veya fayda getirmek veya nötr etki yaratmaktadır. Doğada binlerce simbiyotik yaşam mevcut olup üç ayrı bölümde incelenmektedir.

1-Parazitizm: Ortaklardan birinin yarar diğerinin zarar gördüğü durumdur. Canlı üzerinde barınmak, beslenmekte ve tüm yaşamsal faaliyetlerini gerçekleştirmektedir. Sindirim enzimleri yeterli gelişmediğinden canlı tarafından sindirilen hazır besin ile beslenmektedir. Ancak üreme sistemleri oldukça gelişmişlik göstermektedir. Sıtmaya neden olan Plazmodyum örnek verilmektedir. Yarı parazit, tam parazit ve patojen parazitler mevcuttur.

2-Mutualizm: Her ortağın yarar görme durumudur.

-Yeşil alg – Mantar: Su, mineral ve koruma sağlayan mantarla, algler fotosentez sonucu elde ettikleri besini paylaşmaktadır.

- Mikorhiza – Bitki: Ortam ve mineral sağlayan bitki, mikorhiza desteği ile hızlı büyümekte, kuraklık ve yüksek toprak sıcaklığına toleransı yükselmektedir.

-Baklagil – Rhizobium: Köklerde sağlanan yaşama ortamı nedeniyle rhizobium bakterileri atmosfer azotunu bünyelerinde tutarak bitkinin kullanımına sunmaktadır.

-Bakteri – Termit: Herbivorlar ve termitler tarafından sağlanan ortam selülozu bakteriler tarafından sindirilmektedir.

3-Kommensalizm: Ortaklardan birinin fayda görmesi halinde diğerinin nötr kalma durumudur.

-Echeneis – Köpek Balığı: Avlanma sonucunda küçük parçalar ile Echeneis beslenmektedir.

-Serçe – Leylek: Büyük leylek yuvalarındaki küçük yuvalar serçelerce kullanılmaktadır.

-Akbaba – Aslan: Aslanın beslendiği avdan kalan artıklar akbaba tarafından tüketilmektedir.

İnsan varlığının ekolojik nişi yeryüzünde birçok bölümü değiştirebilirdir. Artan nüfusu tükenebilir enerji kaynaklarına rekabet ve mücadele ortamı doğmasına neden olmaktadır. 1/3 oranı yüksek, 2/3 oranı alçak bir enerji nişi işgal eden insan enerji krizinin nedenidir. Ayrıca ormanların yağmalanması, yeraltı/yerüstü su kaynaklarının kirlenmesi vb. birçok etki sonucunda asit yağmurları ve dahi küresel ısınmaya neden olmaktadır.